«Հրապարակ»․ Շուտով ասելու է՝ եթե չտանք այդ անկլավները, պատերազմ կլինի

Վերջին ընտրություններից հետո՝ նախօրեին, Նիկոլ Փաշինյանը, առաջին անգամ խոսելով անկլավների եւ էքսկլավների մասին, լրագրողների հետ ճեպազրույցում հայտարարեց, որ Հայաստանն ու Ադրբեջանը պետք է լուծեն այդ հարցը, եւ առաջին անգամ անկլավների թեման կապեց Հայաստանի օկուպացված տարածքների հետ․ «Ես չեմ կարող հայտարարել, որ մենք անկլավների, էքսկլավների թեմայից հրաժարվում ենք կամ կարող ենք հրաժարվել։ Ոչ, մենք պետք է գնանք եւ այդ հարցին լուծում տանք։ Ինչպիսին կլինեն լուծումները, դա արդեն քննարկման հարց է»։ Հարցը կա, սակայն որեւէ որոշում կամ պայմանավորվածություն դեռ չկա՝ մանրամասնեց նա եւ շեշտեց, որ այդ հարցերը կկարգավորվեն սահմանազատման ընթացքում։ Իրավիճակը, նրա խոսքով, հայելային է․ կա Արծվաշենը, կան նաեւ ադրբեջանական անկլավները։ Ասաց՝ ինչ լուծում կտրվի Արծվաշենին, նույն սկզբունքով կլուծվեն նաեւ մյուսների հարցերը։

Փաշինյանն ասաց, որ Արծվաշեն գյուղը հայկական էքսկլավ է՝ Ադրբեջանի վերահսկողության ներքո, մինչդեռ այն ՀՀ ինքնիշխան տարածք է՝ համաձայն 1991 թ․ Ալմա-Աթայի հռչակագրով ամրագրված սկզբունքների, անտեսելով, որ Արծվաշենն ու մյուս անկլավները ռազմավարական նույն նշանակությունը չունեն, եւ որեւէ մեկը չի գնալու ու չի բնակվելու Արծվաշենում, եթե այն վերադարձվի մեզ։ «Եթե մենք գնում ենք այն կանխավարկածով, որ ով ինչ տիրապետում է, ուրեմն դա իրանն է, դա նշանակում է՝ Ջերմուկի տարածքների, մնացած մեր օկուպացված տարածքների հարցը մենք օրակարգից հանում ենք։ Մենք պետք է գնանք դե յուրե ճանապարհով, այն քարտեզներով, որ դրված են սեղանին, եւ որով մենք արդեն սահմանազատում իրականացրել ենք Տավուշի մարզի հատվածում»,- ասաց Փաշինյանը՝ պատասխանելով հարցին, թե կարծում եք, որ Տիգրանաշենի հարցը հիմա պետք է քննարկման առարկա դառնա, եւ մեր քարտեզից դո՞ւրս դրվի, ինչպես Արծվաշենը Ադրբեջանի քարտեզում է կարմիր, եւ արդյո՞ք փոխանակման հարց կա դրված սեղանին։

2024-ին տավուշյան չորս գյուղերի վերադարձից հետո, սակայն, սահմանագծումը կանգ է առել։ 2 տարում կողմերը միայն պայմանավորվել են գործընթացը շարունակել հյուսիսից հարավ, այսինքն՝ սկսել Հայաստան-Ադրբեջան-Վրաստան սահմանի տավուշյան հատվածից, ավարտել Սյունիքում։ Թե երբ հերթը կհասնի Ադրբեջանի՝ մեզնից գրաված հայկական հողերին, ինչպես նաեւ՝ անկլավներին, չեն ասել։ Կողմերը նաեւ չեն հստակեցնում, թե անկլավների դեպքում ինչ լուծում են պատկերացնում։

«Երբ որ կլինեն տարբերակներ, մենք ժողովրդի առաջ հանդես կգանք։ Ես ընդամենը ասում եմ, որ մենք պետք է արձանագրենք, որ այդ հարցը կա, իրավիճակը հայելային է։ Ինչ լուծում Արծվաշենի դեպքում կլինի, նույն լուծումներն էլ կլինեն մյուսների դեպքում։ Որովհետեւ, եթե մենք ասենք՝ գիտեք ինչ՝ չէ, այդ քարտեզում կա, բայց դա մեզ չի հետաքրքրում, մենք դրանով Ադրբեջանին հնարավորություն կտանք ասելու, որ, հա, Ջերմուկի տարածքը քարտեզում կա, բայց դա մեզ չի հետաքրքրում, որովհետեւ մեր կոնտրոլի տակ է»,- նշեց Նիկոլ Փաշինյանը։

Անկլավների մասին Փաշինյանը դեռ 5 տարի առաջ՝ 2021-ին էր ասել, որ Ադրբեջանն այդ հարցը բարձրացնում է, սակայն կասկածի տակ էր դրել դրանց իրավական հիմքերը։ Հիմա ոչ միայն «ճանաչում» է այդ հիմքերը, այլեւ անկլավների հարցը կապում է այն տարածքների հետ, որոնք օկուպացված են՝ Ջերմուկի երկօրյա պատերազմի հետեւանքով, դրանից առաջ՝ 2021 թ․ մայիսին, առանց որեւէ կրակոցի զբաղեցրած տարածքների: Փաշինյանի այս հայտարարությունից հետո քաղաքագետներից ոմանք բարձրաձայնեցին, որ նա երկրորդում է ՀԱՊԿ-ի դիրքորոշումը, որը եւս արձագանքում էր, թե սահմանազատման ու սահմանագծման բացակայությունը հստակություն չի ստեղծում սահմանային վեճերի շուրջ: Հիմա Նիկոլ Փաշինյանն ինքն է ասում, որ սահմանային վեճերը պետք է լուծել փոխանակումով: Նույն օրը նաեւ Ադրբեջանի արտգործնախարարն է անդրադարձել անկլավներին։ «Դելիմիտացիայի հարցով հանձնաժողովներն աշխատում են, արդեն ունեցել ենք դրական արդյունքներ։ Իհարկե, այս գործընթացի շրջանակում կքննարկվեն եւ կլուծվեն նաեւ էքսկլավային գյուղերին վերաբերող հարցերը»,- ասել է Ջեյհուն Բայրամովը՝ ընդգծելով, որ սահմանազատումը կշարունակվի հյուսիսից հարավ ուղղությամբ։

Չորսը մեկի դիմաց հարաբերակցությամբ ադրբեջանական եւ հայկական անկլավները, ըստ տարբեր հաշվարկների, գրեթե նույն չափի տարածք ունեն։ Արծվաշենը մոտավորապես 40 քառակուսի կիլոմետր է, ադրբեջանական անկլավները միասին՝ շուրջ 44 ք/կմ, սակայն խիստ տարբեր է դրանց նշանակությունը։ Այսպես կոչված, ադրբեջանական անկլավները՝ տավուշյան 3 գյուղերն ու Տիգրանաշենը, Հայաստանի համար ռազմավարական նշանակություն ունեն։

Քաղաքագետ Սուրեն Զոլյանի կարծիքով՝ Փաշինյանն անկլավ-էքսկլավների հարցը կապում է ՀՀ սուվերեն տարածքների հետ, որպեսզի հող նախապատրաստի ադրբեջանական անկլավները վերադարձնելու համար եւ արդարանա՝ եթե չվերադարձնենք, օկուպացված տարածքները հետ պահանջել չենք կարող։ Փաշինյանը, ըստ էության, ուղիղ խոստովանում է, որ տալու է Տիգրանաշենն ու տավուշյան 3 գյուղերը, մի բան, որ, Զոլյանի խոսքով՝ նախկինում ուղիղ չէր խոստովանում՝ ասելով միայն, թե չի կարող Արծվաշենը չվերադարձնել, ինչը նշանակում է դրա դիմաց տալ ադրբեջանական անկլավները, բայց ընտրություններից հետո այլեւս այս մասին բաց տեքստով է հայտարարում․ «Ինքը խառնաշփոթ է պարզապես ստեղծում, Ջերմուկի ու Արծվաշենի տարածքները բոլորովին տարբեր են։ Նա մի հարթության մեջ է դնում, որ հիմնավորի իր հանձնումը։ Ավելին, անգամ ուղղությունը նշեց, թե ինչպես պիտի զարգանա, այսինքն՝ եթե Արծվաշենին, Ջերմուկին, Սեւ լճին անդրադառնա, դա կլինի վերջում, սկզբում Իջեւանով կհասնի Տիգրանաշեն, հետո նոր կքննարկեն՝ ինչ անել։ Սա նշանակում է, որ հարցն արդեն մանրակրկիտ քննարկվել է, բնական է նաեւ, որ Բայրամովը շտապեցնում է, քանի որ իրենք էլ գիտեն, որ Փաշինյանն իրականում չունի մեծամասնություն, ժողովրդի մանդատ՝ անկախ այն բանից, որ ինքը խոսում է այդ մասին, փաստն այն է, որ չունի մեծամասնություն, իսկ հետագայում լուրջ խնդիրների է բախվելու՝ թե՛ Իրանի հետ կապված, թե՛ Զանգեզուրի միջանցքն է առաջ գալու եւ այլն»։

Տավուշի հատվածում 3 անկլավի հանձնումը, Զոլյանի գնահատմամբ, աղետալի հետեւանքների կարող է հանգեցնել․ «Երեք գյուղ, որոնք հենց մարզի կենտրոնում են, եւ շատ խնդրահարույց է լինելու։ Ես հիշում եմ, որ 1991 թվականին ստիպված էինք ռուսաստանցի պատգամավորների հետ Նոյեմբերյանից Իջեւան գնալ Ստեփանավանով։ Մի անգամ գնացինք անտառով, քիչ էր մնում կրակի տակ ընկնեինք, չընկանք միայն փորձառու վարորդի շնորհիվ, հետո ստիպված էինք Ստեփանավանով՝ ամբողջ Հայաստանով պտտվել։ Այսինքն, այդ անկլավները փոքր են, բայց կարեւոր դիրքերում են, իսկ տնտեսական վնասների մասին չեմ խոսում, որ դրանք տալուց հետո պետք է ճանապարհներ կառուցել, բայց որքան էլ կառուցվի, այլեւս պաշտպանելու հնարավորություն չի լինի, եւ եթե նոր կոնֆլիկտ լինի, դրանք միանշանակ անցնելու են Ադրբեջանին։ Արծվաշենի եւ ադրբեջանական անկլավների նշանակությունը տարբեր է, Արծվաշենի վերադարձի պահանջ անգամ չի դրվել արծվաշենցիների կողմից, եւ հայտնի չէ, թե ով կվերադառնա այնտեղ, եւ արդյոք կվերադառնա՞ որեւէ մեկը, ո՞ւմ պետք է համոզեն՝ անհասկանալի կարգավիճակում վերադառնալ Հայաստանից մեկուսացած տարածք, մինչդեռ ադրբեջանական անկլավները Հայաստանի ռազմավարական ճանապարհների վրա են, մեկը՝ դեպի Վրաստան, մյուսը՝ Իրան, եւ նրանց ռազմավարական արժեքը լրիվ այլ է»։

Քաղաքագետի կարծիքով, առաջիկայում ավելի է ուժգնանալու Փաշինյանի՝ պատերազմի սպառնալիքի լեքսիկոնը․ «Որ եթե չտանք այդ անկլավները, պատերազմ կլինի, կկորցնենք մեր սուվերեն տարածքները եւ այլն։ Ստացվում է, որ ինչքան շատ տարածք տանք Ադրբեջանին, այնքան շատ անկախ կլինենք»։ Նա տարակուսած է՝ Փաշինյանը հրապարակավ ստում է իր ծրագրի համար․ «Անհասկանալի էր հիշատակումը, թե Մինսկի խումբը դեռ քննարկում էր անկլավների հարցը, բայց, վստահեցնում եմ, այդ խումբը երբեք չի քննարկել, որովհետեւ հստակ մանդատ ունեին՝ լուծել միայն Ղարաբաղի հարցը»։ Ի դեպ, Զոլյանը չի բացառում, որ առաջիկայում ադրբեջանական կողմը պահանջի նաեւ Մեղրիին հարակից Նռնաձոր գյուղը, որը նախկինում բնակեցված է եղել ադրբեջանցիներով եւ կոչվել է Նյուվադի։