Փող հաշվող կառույցներից մինչև Հայաստանի հոգևորը․ հարցազրույց ռեժիսոր Խաչիկ Չալիկյանի հետ

«Մենք չունենք մշակույթի նախարարություն, մենք ունենք մեկ մարմին, որը համակարգում է մեռած օրգանիզմները, փորձում է այնպես անել, որ հոգևոր դաշտի այս ճահճում հանկարծ ինչ-որ բան չկատարվի»․- կարծիք է հայտնում ռեժիսոր, հասարակական գործիչ Խաչիկ Չալիկյանը, ում հետ զրուցել ենք հայաստանյան անցուդարձից՝ քաղաքականությունից մինչև «քիթ քչփորող» կառույցներ։

-Պարոն Չալիկյան, ըստ Ձեզ՝ «զանցա՞նք» է, երբ արվետին առնչվող մարդիկ իշխանություններից մեդալ կամ շքանշան են վերցնում։

-Խնդիրը շատ ավելի խորքային է։ Ես այն կարծիքին եմ, որ գնահատանքը արվեստագետի ստեղծագործության շատ կարևոր է, անձի գնահատանքը շատ կարևոր է բոլոր ոլորտներում՝ սկսած մարդկային հարաբերություններից, ընտանիքից։ Այսինքն, չափանիշներ պետք է լինեն։ Բայց եթե չկա որևէ արժեհամակարգ, երբ չկա գնահատող․․․ ես ենթադրենք ֆիլմ եմ նկարում, ես չգիտեմ, թե ում գնահատականն ինձ համար կլինի որոշիչ, ես չգիտեմ՝ ում է ուղղված այդ ֆիլմը, որովհետև այդ չափանիշը կրողների, անգամ անհատների դաշտ, մենք այսօր չունենք։ Գնահատանքը շատ կարևոր է, բայց բնականաբար ոչ այն արժեհամակարգի կրողներից, որոնք հենց ոչնչացրել են այդ համակարգը։ Ես մտածում եմ, եթե ինձ տային, ես ամոթից գետինը կմտնեի։ Վերցնել-չվերցնելը, երկուսն էլ նույն խայտառակությունն է, դա նշանակում է՝ ես քեզ ոչնչացնում եմ։ Ինձ համար դա անընդունելի է, ոչ թե գնահատանքը, շքանշանը, այլ նա, ով տալիս է այդ գնահատականը։ Իսկ նա իրավունք ունի՞ որոշելու՝ ով է լավը, ով է վատը, ո՞րն է այդ չափանիշը։

-Մշակույթի նախարարների փոփոխությունից տեղաշարժ զգու՞մ եք, շատերը համարում են, որ Արմեն Ամիրյանը նոր շունչ է բերել։

-Նախ ես շնորհակալ եմ, որ Դուք ինձ ինֆորմացիա տվեցիք, որ մեր մշակույթի նախարարը փոխվել է, որովհետև մեծ հաշվով անհնար է մեր մշակույթի նախարարին փոխել։ Եթե մենք մեր մշակույթը, ոչ թե նախարարին, ընդհանրապես վերացնենք, միևնույնն է, մեզ մոտ ոչինչ չի փոխվի։ Բայց նաև դրա հակառակն ասեմ, եթե աշխարհի որևէ երկրում չլիներ մշակույթի նախարարություն, մենք պետք է առաջինը դա ձևավորեինք, որովհետև այսօր մեզ մոտ դրա անհրաժեշտությունը սարսափելի հզոր է։ Մենք կորցրել ենք մեր հոգևոր հայրենքը, մենք դա պետք է կայացնենք։ Իսկ խոսել ինչ-որ անունների մասին, իհարկե դա բացարձակ անհեթեթություն է, ես Արմեն Ամիրյանին հարգում եմ, որպես մարդ՝ ընկալում եմ, բայց որպես նախարար՝ չեմ կարող որևէ գնահատական տալ, որովհետև մենք չունենք մշակույթի նախարարություն, մենք ունենք մեկ մարմին, որը համակարգում է մեռած օրգանիզմները։ Մշակույթն ինքնաբավ չի լինում, այն երկրի գեղարվեստական դեմք է ներկայացնում, իսկ եթե այդ երկիրը չկա, ինքը ի՞նչ պետք է ներկայացնի։ Գոնե ինքը պետք է ձևավորի այդ երկրի հոգևոր դաշտը, բայց այն ընդամենը, ինչպես մեր բոլոր պետական օղակները, քիթ քչփորելու և փող հաշվելու համար է, ուրիշ ոչինչ։ Այս առումով Արմեն Ամիրյանին որպես հերթական զոհ եմ ընկալում։

-Պարոն Չալիկյան, իսկ ի՞նչ կարծիք ունեք ռուսաց լեզվի հայեցակարգի մասին, որն այդքան քննադատվեց մեզանում, այդ հայեցակարգը մեր ինքնիշխանության հետ առնչություն ունի՞։

-Դե իհարկե, մեզ այսօր լեզվի հայեցակարգ շատ անհրաժեշտ է, բայց հայոց լեզվի։ Ես հիշում եմ, որ սովետական դարաշրջանում մեր մտավորականության երևի 80-90 տոկոսը ռուսախոս էր, բայց ռուսախոս մտավորականը հայ արվեստ չէր ստեղծում, էլի 10 տոկոս հայախոս մտավորականն էր, մենք չունեինք ռուսերեն գրող բանաստեղծ։ Այդ լեզվամտածողությունը խորթ է, ռուսական մտածելակերպը հայ ինքնությանը խորթ է։ Մենք նույնիսկ ունենք արաբերեն լավ գրող, անգլախոս, ֆրանսախոս, բայց ռուսախոս գրող չունենք, երբ ազգի մտավորականների մեծ մասը ռուսերեն էր խոսում։ Պատահական չէ, Ռուսաստանում այսօր ինչքա՞ն մեծ համայնք ունենք, բայց ունե՞նք այնտեղ արվեստագետներ հայ, չունենք։ Առավել ևս գրողներ, որոնք մտածում են ռուսերեն։ Մեզ մոտ դրված է բոլոր ոլորտները ոչնչացնելու, կարծես թե, ծրագիր։ Մեզ այսօր ամենաշատ պահողը, ամենամեծ ներուժն իր մեջ կրողը լեզուն է։ Այդ առումով էլ շատ ենք տանուլ տվել, այսօրվա մեր լեզվամտածողության նահանջը, անկումը, վերջին հաշվով նաև պայմանավորում է մեր այսօրվա կենսակերպը, պահանջները, այսօրվա մեր մշակույթը, ողջ հոգևոր դաշտը։ Փոխանակ մեր այդ լեզվամտածողության, մեր հայերենի արժեվորմամբ զբաղվենք, ամեն ինչով փորձում ենք ինքներս մեզ ոչնչացնել։ Իհարկե, դա դավադիր ծրագիր է։

-Որը կբերի նրան, ինչպես շատերը համարում են, որ կդառնանք Ռուսաստանի նահանգներից մե՞կը։

-Ոչ, մենք դարձել ենք, լեզուն է մեզ պահում դեռ։ Դա էլ վերացնենք, Հայաստանը կարող ենք անվանել Восточная российская չգիտեմ ինչ, միայն անունն է մեզ այսօր պահում։ Եվ ընդհանրապես, գուցե ճանապարհը դա՞ է, մեր բոլոր պրոբլեմները կլուծվեն, եթե Հայաստան անունը փոխե՞նք։

-Անցում կատարենք քաղաքական դաշտ։ Այսօր Հայաստանում ընդդիմադիր որոշ ուժեր, ինչպես օրինակ Րաֆֆի Հովհաննիսյանը, Զարուհի Փոստանջյանը, ինչու ոչ նաև Ժիրայր Սեֆիլյանը, պատրաստվում են 2018-ին սպասվող քաղաքական իրադարձություններին։ Ռացիոնալ հատիկ ո՞ւմ մեջ եք տեսնում։

-Դուք տվեցիք անուններ, որոնց ես ճանաչում եմ, ավելին, վստահ եմ, որ իրենք ընդդիմադիր են, բայց այստեղ մի մեծ բայց կա։ Ժիրայր Սեֆիլյանն իր համախոհների հետ, իրոք, նվիրյալ հայրենասերների մի խումբ է, որոնց վրա իշխանություները հենվելով կարող էին շատ ազգային խնդիրներ լուծել։ Այսօր այդ խավը պահվում է բանտում։ Տվեցիք Զարուհի Փոստանջյանի անունը, էլի չեմ կասկածում, որ նա նվիրյալ է, ֆանատիկ է, նույն հայրենասիրության, քաղաքական հայացքների մեջ, որը չի համընկնում այսօրվա իշխանությունների հետ։

Առանձին-առանձին չխոսենք, ինձ համար ընդդիմադիր շարժման ամենամեծ բացթողումը, որը մեր բոլորի բացթողումն է․․․ ընդդիմադիրը, ոչ թե նա է, որ հակադրվում է իշխանությանը, այլ՝ որն ապրում է այն երկրում, որն ինքն ուզում է կայացնել, այդ երկրի արժեքներով է ապրում, այդ երկրի չափանիշներն է կրում, այդ երկրի գաղափարակիրն է։ Եթե դրա կրողն է, նույնիսկ պայքարելու խնդիր չկա, որովհետև ինքն արդեն այդ երկրում է ապրում։ Այդ երկիրը պետք է հակադրել, երկիրը պետք է լինի ընդդիմադիր այս երկրին, ոչ թե իրենց քաղաքական հայացքները։ Ա՛յ տեսեք, քիչ առաջ հավատից էինք խոսում, շատ մարգարեներ են եղել, բայց ի վերջո, կրոն վերածում են այն մարգարեների գաղափարախոսությունները, որոնք այդ արժեքների կրողն են։

Եթե իրենք այդ մասին խոսում են նույն իշխանության դաշտում, դա ընդդիմություն չի, ո՞նց կարելի է մտնել այսօրվա իշխանությունների չեղած դաշտը և պայքարել, դու արդեն տանուլ ես տվել, որովհետև նրանք այնտեղ ուժեղ են։ Թույլ են մի կետում՝ մեր ինքնության իրական դաշտում, որն իրենք չեն կրում։ Ա՛յ, եթե մենք այդ դաշտը կրում ենք, մենք՝ որպես ընդդիմադիր, ուժեղ կլինենք։

-Վերջերս կայացած Հայաստան-սփյուռք համաժողովը ինչպիսի՞ն եք գնահատում, նորմա՞լ է սփյուռքի մեր հայրենակիցների հետ հանդիպելն ու իրար գովելը։

-Արդեն անընդունելի է Հայաստան և սփյուռք, կարծես թե արդեն շփվում ենք այլմոլորակայինների հետ։ Մենք մի ժողովուրդ ենք, ավելին ասեմ, մենք մի երկիր ենք՝ տարբեր կղզիների վրա ցրված մի պետություն ենք։ Հայաստանն աշխարհապետություն է այսօր։ Իսկապես հզոր գաղափար է, որ մենք ստեղծենք համահայկական մի նոր արժեհամակարգ, բայց ոչ այն, ինչի մասին քիչ առաջ խոսում էինք, դա ավելի օտարացնում է։ Ընտրում են այն մարդկանց, ում հետ որևէ խնդիր չեն ունենա և փորձում են այդ գաղափարն անգամ վարկաբեկել։ Այսօր մեկ լուծում ունենք, մեր միակ դաշնակիցը մեր համայն հայությունն է, պետք է այդ ներուժի վրա կառուցենք համահայկական հզոր պետություն։

-Պարո՛ն Չալիկյան, և փոքր խոսենք «Հոգևոր Հայաստանի» անելիքների մասին։

-Մի տարի առաջ մոտավորապես այդ մտահոգությունն առաջացավ ձևավորել հոևոր Հայաստան, նույն այն մեծ գաղափարը, որի պահանջի մասին խոսում էր դեռևս Վահան Տերյանը, որովհետև հոգևոր Հայաստանը կորցնելով, մենք անկանխատեսելի կորուստներ ենք ունենում, շատ կարևոր է այսօր ձևավորել այն երկրի հոգևոր դաշտը, որն ուզում ենք մենք վաղը քաղաքական դաշտում կայացնել։ Համահայկական հոգևոր դաշտի կայացումը մեր առաջնային խնդիրն է, մենք ամեն առիթով պետք է բղավենք, որ մենք կորցնում ենք մեր հոգևոր արժեհամակարգը։ Հոգևոր Հայաստանն այս մի տարվա ընթացքում, անընդհատ ինչ-որ ճիգեր էր անում, իհարկե որոշ այսպես համախմբում եղավ։ Մոտակա մեկ շաբաթվա ընթացքում, կարծում եմ, Հոգևոր Հայաստանը հանդես կգա մի հայտարարությամբ, գուցեև ասուլիսով, որից հետո կձևավորվի մի գործող մարմին, որն այսպես ամենօրյա աշխատանքով կփորձի, վաղվա երկրի պահանջներից ելնելով, հարաբերվել այսօր իրականացվող ամեն քայլի հետ։

Այսօր ամենամեծ պրրոբլեմներից մեկը նաև նա է, որ ժողովուրդը կորցրել է հավատն ամեն անձի և ամեն խմբավորման հանդեպ, հարկավոր է համահայկական դաշտում ձևավորել վստահելի մի վերնախավ, որպեսզի ձևավորվի այն համակարգը, որը կփորձի ժողովրդի պահանջների վրա ելնելով, ժողովրդին համախմբելով, կայացնի այդ համահայկական քաղաքական նոր դաշտը։

Մեկնաբանություն
X