Քաղաքագրություն․ Մշակույթը Երևանում

Գրական ինքնուրույն գործերից բացի, մեզ հետաքրքրող ժամանակներում կատարվել են նաև որոշ թարգմանություններ։ Այդ կարգի գործերից մեզ հայտնի է 1688 թվականին Երևանի քարավանատներից մեկում թարգմանված մի ժողովածու, որը բաղկացած էր 37 մանր պատմվածքներից և պահպանվում է Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարանում (ձեռագիր № 1058, թ. 25ա — 46ա)։ Այն թարգմանված է եթովպերենից և ունի հետևյալ վերնագիրը.

«Գիրք որ ասի բանալի իմաց, թարգմանեալ ի յԵթովպացւոց որ է Հապաշեցւոց ի Կարապետ վարդապետէ. եւ ջանիւք եւ աշխատութեամբ ումեմն քահանայի Յովհաննէս պիտականուն կրօնաւորի, զոր որջորջեալ աբեղայ ասի, ի յԵրեւան քաղաքի մէջ վաճառականաց զոր քարավանասարայ անուանի ի թվ. ՌՃԼԷ (1688 եւ նոքին ՌՃԽԷ)»։

Ն. Ակինյանն այս ժողովածուն համարում է Երևանի այդ ժամանակաշրջանում ստեղծված միակ գրական աշխատությունը։ Սակայն հայ բանասիրության մեջ այն սովորաբար կոչվում է «Բանալի մտաց» կրճատ ձևով և, ինչպես տեսնում ենք, թարգմանվել է Կարապետ վարդապետի ձեռքով, որին աշխատակցել է նաև Հովհաննես աբեղան։

Մեզ հետաքրքրող ժամանակներում Երևանում ստեղծվել են նաև զրույցներ, ավանդապատումներ և բերնեբերան հաղորդվող այլ գործեր։ Երևանի հետ են առնչվում մի քանի վկայաբանություններ, որոնցից ուշադրության արժանին ստեղծվել է 17դարի վերջերին և բավական երկար ժամանակ մի քանի տարբերակներով տարածում գտել Երևանի ու Նախիջևանի խանություններում։ Այդ ավանդապատումն իր հիմքում ուներ հետևյալ իրական դեպքը, որը բավական մանրամասնությամբ նկարագրված է Զաքարիա Սարկավագի կողմից։ Շաղկերտ գյուղի տանուտեր Մալխասը դիրքերն ամրացնելու և այդ պաշտոնն ձեռքում ամուր պահելու համար փորձում է իր դստերը՝ Թամամ Շաղկերտցուն բռնի ամուսնացնել Նախիջևանի Մահմուտ-Ռզա-խանի որդու՝ Մուրթուզա-Ղուլիի հետ, որը Երևանում խանի ժամանակավոր տեղապահ էր նշանակված Զալ-խանից հետո։ Հակառակ իր կամքին կույս Թամամը տարվում է Երևան։ Սակայն Մուրթուզային չի հաջողվում նրա հետ ամուսնանալ։ Թամամն իրեն բերդից նետում է Հրազդան և ապա փախչում Եղվարդ գյուղը։ Սակայն Եղվարդի տանուտեր Սահակը, վախենալով խանի տեղապահից, բռնում է նրան և խեղդամահ անում։ Հ. Աճառյանը ենթադրում է, որ կարող է դրա վրա հորինված լինել Վարդան տաղասացի «Տաղ ս. կուսին Թամամիոյ Շաղկերտցւոյ։ Վերջին վկայ կոյս Թամարիա» տաղը։

Մեր պատմագիրների և եվրոպական ճանապարհորդների (հատկապես Ժ. Շարդենի) վկայություններից երևում է, որ մեզ հետաքրքրող ժամանակներում Երևանում պարբերաբար փողոցային ներկայացումներ էին տալիս միմոսներն ու կատակերգակները։

Շարդենը գրում է, որ «Երաժիշտներն ու պարողները արևելցիների միմոսներն են կամ կատակերգակները, կամ ավելի շուտ դա նրանց օպերան է, որովհետև այնտեղ միայն չափածո են երգում և արձակը բնավ չի մտնում նրանց երգերի մեջ»։ Այդ, եթե կարելի է ասել, ժողովրդական փողոցային ներկայացումները, աշուղների և լարախաղացների ելույթների հետ միասին մեծ բավականություն են պատճառել բնակիչներին։ Դրանք օպերայի, ասմունքի ու կրկեսի նախասկզբնական ձևեր են, որոնք մեր քաղաքում հարատևել են բավական երկար ժամանակ։ Ընդ որում Երևանում ելույթ էին ունենում ոչ միայն տեղական աշուղները, լարախաղացներն ու կատակերգակները, այլև ուրիշ քաղաքներից ու գավառներից եկածները։

Թ․ Հակոբյան․ Երևան Քաղաքի Պատմությունը

Պատրաստեց Արամ Պաչյանը

Հեղինակ

Արամ

Պաչյան

Մեկնաբանություն
X