Երբ ընտրողին փոխարինում է թվաբանությունը, կամ «կայուն մեծամասնության» թակարդը

ՀՀ Սահմանադրության հակասական դրույթներից է, այսպես կոչված, կայուն խորհրդարանական մեծամասնության վերաբերյալ դրույթը։ Առաջին հայացքից այն թվում է տեղին․ պետությանը պետք է կառավարելիություն, խորհրդարանին՝ կառավարություն ձեւավորելու կարողություն, գործադիր իշխանությանը՝ գործելու ունակություն։ Սակայն հենց այս թվացյալ ռացիոնալության մեջ է թաքնված հիմնարար խնդիր. կայունության հոգացության ներքո քաղաքական համակարգի մեջ ներդրված է մի մեխանիզմ, որը խոչընդոտում է պառլամենտարիզմի խորքային ձեւավորումը։

Տարիներ առաջ, երբ այս գաղափարը խմորվում էր իշխանական աշխատասենյակներում, Հիմնական օրենքի նախագծի հեղինակներից մեկի հետ զրույց ունեցա և իմ կասկածը հայտնեցի նման մեխանիզմի նպատակահարմարության վերաբերյալ՝ նշելով, որ այն կխոչընդոտի մեր երկրում քաղաքական մշակույթի, մասնավորապես՝ պառլամենտարիզմի զարգացումը։ Ի պատասխան հնչեց փաստարկ, թե դա պահանջված է ղարաբաղյան հիմնախնդրի համատեքստում։ Խնդրեցի բացատրել այդ փոխկապակցվածությունը, սակայն բովանդակային հիմնավորման փոխարեն զրուցակիցս դիմեց «հեղինակության վկայակոչման» հայտնի հնարքին, ըստ էության ասելով․ «այդպես է ասել շեֆը»։ Թե ինչպես հետագայում այս մեխանիզմը նպաստեց արցախյան հիմնախնդրի «լուծմանը», ականատես եղանք բոլորս․․․

Խորհրդարանական հանրապետության էությունը մեծամասնության մեխանիկական արտադրության, առավել եւս՝ իշխանության վերարտադրությունը չէ, այլ տարբեր քաղաքական ուժերի՝ միմյանց հետ պայմանավորվելու անհրաժեշտությունը։ Կոալիցիաները, բանակցությունները, փոխզիջումները, համատեղ պատասխանատվության ստանձնումն է խորհրդարանական ժողովրդավարության բուն իմաստը։ Դրանց միջոցով են կուսակցությունները հասունանում, սովորում միմյանց ընկալել ոչ թե որպես թշնամիներ, այլ ընդհանուր պետական գործընթացի մասնակիցներ, իսկ իշխանությունը դադարում է լինել հաղթողի ավարը։

Մեր իշխանությունը նախընտրեց այլ ճանապարհ և 2015-ի սահմանադրությամբ երաշխավորեց «կայուն խորհրդարանական մեծամասնության» նորմը։ Գործնականում սա նշանակում է․ եթե առաջատար քաղաքական ուժը քվեարկության արդյունքում ստանում է հարաբերական մեծամասնություն, ապա «բոնուսային» մեխանիզմը գրեթե ինքնաբերաբար պետք է լրացնի այդ պակասը այնքան, որպեսզի նա ձեռք բերի բացարձակ մեծամասնություն։ Այս կերպ ընտրությունները դառնում են ոչ այդքան հասարակական տրամադրությունների արտահայտման, այլ հաղթողի պարտադիր արտադրության (մեր պարագայում՝ վերարտադրության) մեխանիզմ։ Սա՛ է գլխավոր վտանգը։ Մի երկրում, որտեղ քաղաքական մշակույթի բարձրագույն նորմ է համարվում իշխանության գերկենտրոնացումը, ընտրությունում հաղթանակը որպես ամբողջական վերահսկողության իրավունք ընկալելը, մեծամասնության առաջնորդին պետության հետ նույնացնելը՝ երաշխավորված մեծամասնության սահմանադրական դրույթը միայն օրինականացնում է այս արատները։ Այս նորմի ներքո իշխանության գերկենտրոնացումը կամ չարաշահումը դադարում է լինել քաղաքական ռիսկի գործոն։
Առավել եւս անտեղի էր նման մոդելն ազգային անվտանգության նկատառումներով արդարացնելը։ Բարդ տարածաշրջանային միջավայրում գտնվող պետությունն, անշուշտ, կարիք ունի արագ որոշումներ ընդունելու կարողության։ Սակայն պետության կայունությունը նույնական չէ իշխանության գերկենտրոնացման հետ։ Պատերազմի, խաղաղության, անվտանգության և արտաքին քաղաքական ընտրության հարցերում հատկապես կարեւոր է լայն հանրային համաձայնությունը։ Երբ ճակատագրական որոշումները կայացվում են մեկ ուժի կողմից, այն էլ «բոնուսով» ձեւավորված մեծամասնությամբ, դրանք դառնում են նեղկուսակցական ակտ։

«Կայուն մեծամասնության» խնդրահարույց դրույթը միայն իրավական չէ։ Այն նաեւ մշակութային է, անգամ՝ վարքագծային։ Եթե Հիմնական օրենքը քաղաքական ուժերին թելադրում է, որ բանակցություններն ու փոխզիջումներն անիմաստ են, քանի որ համակարգն ամեն դեպքում կարտադրի մեծամասնություն, ապա ձեւավորվում է համապատասխան հոգեբանություն։ Ինչո՞ւ կառուցել քաղաքական կամուրջներ, եթե հարաբերական առավելությունը կարելի է հեշտությամբ վերածել բացարձակ և լիարժեք գերիշխանության։ Այս տրամաբանությունը տարածվում է խորհրդարանի պատերից դուրս և արմատավորվում կառավարման մշակույթում, պետություն-քաղաքացի, ղեկավար-ենթակա, մեծամասնություն-փոքրամասնություն փոխհարաբերություններում։ Հասարակությունը վարժվում է ոչ թե շահերի համադրմանն ու համաձայնեցմանը, այլ ուժեղին ենթարկվելուն, ոչ թե բանակցություններին, այլ մեծամասնության դիկտատին, ոչ թե տարբերությունների հարգմանը, այլ անհամաձայնության մերժմանն ու այլախոհության ճնշմանը։ Նման օրենսդրական կարգավորմամբ պառլամենտարիզմը դատապարտվում է քաղաքական ռախիտիզմի։ Պահպանելով խորհրդարանական հանրապետության արտաքին ձեւը՝ այն նպաստում է իշխանության զավթման համար բարենպաստ պայմանների ստեղծմանը և արմատավորմանը։ Ընդդիմությունը տեղ է ստանում դահլիճում, սակայն զրկված է քաղաքականության վրա իրական ազդեցությունից։ Ընտրությունները վերածվում են ոչ թե երկրի կառավարմանը մասնակցելու համար մրցակցությանը, այլ համակարգի նկատմամբ ամբողջական վերահսկողություն ձեռք բերելու պայքարի։ Պարտությունը բերում է քաղաքական վտարման, հաղթանակը՝ անվերահսկելի գործելու իրավունք։

«Կայուն մեծամասնության» հայկական մոդելը եզակի չէ, սակայն պատկանում է այն չափազանց հազվադեպ համակարգերին, որտեղ համամասնական ներկայացուցչությունը գիտակցաբար ձեւախեղված է՝ կառավարելի մեծամասնության պարտադիր արտադրության նպատակով։ Ամենամոտ օրինակը Սան Մարինոն է․ մասամբ նման մոտեցում կա նաեւ Հունաստանում։ Սակայն մեր դեպքում այս գաղափարը ստացել է բռի դրսեւորում, քանի որ այն ամրագրվել է ոչ թե պարզապես որպես ընտրական տեխնիկայի տարր, այլ որպես սահմանադրական նորմ։

Մինչդեռ Հայաստանի համար նախընտրելի է այլ մոդել՝ խարսխված ոչ թե երաշխավորված մեծամասնության, այլ կուսակցությունների միջեւ համագործակցության քաղաքական սահմանները պայմանավորվելու անհրաժեշտության վրա։ Սահմանադրությունը չպետք է խրախուսի քաղաքական գործընթացների նենգափոխումը իշխանության վերարտադրությամբ, որի արդյունքում դեգրադացվում են ինստիտուտները․ պառլամենտարիզմը դառնում է դեկորացիա, փոխզիջումը՝ թուլության դրսևորում, ընդդիմությունը՝ խոչընդոտ, իսկ իշխանությունը՝ ավար։ Այս ամենը կառավարման արդյունավետության հարց չէ․ սա արգելակում է պետության և հասարակության քաղաքական հասունացումը։

Արմեն Մարտիրոսյան

ՀՀ ԳԽ պատգամավոր (1990-95թթ.)
ՀՀ ԱԺ պատգամավոր (1995-99թթ.)
ՀՀ Արտակարգ և լիազոր դեսպան