Վարձատրման «նոր» մեխանիզմը որպես կոռուպցիոն գործիք

Ինչպե՞ս են պարգևավճարները, վարկերը և պետական բյուջեն միավորվում մեկ կոռուպցիոն շղթայի մեջ։
AntiCor-ի հրապարակած հետազոտությունների ամբողջական պատկերը ձևավորում է ոչ թե առանձին չարաշահման, այլ համակարգային ֆինանսական մոդելի պատկեր, որտեղ պետական բյուջեն վերածվում է իշխանության ներկայացուցիչների անձնական հարստացման աղբյուրի՝ «օրինական» փաթեթավորմամբ։

1․ Հռետորաբանությունից՝ իրականություն
Ներկայիս իշխանությունը տարիներ շարունակ նախկիններին մեղադրել է պետական բյուջեի թալանի, «քեշ» կոռուպցիայի և օլիգարխիկ կապերի մեջ։ Սակայն 2021–2025 թվականների տվյալների համադրությունը ցույց է տալիս այլ պատկեր․

իշխանության գրեթե բոլոր առանցքային ներկայացուցիչների գույքային վիճակը կտրուկ բարելավվել է,
ձեռք են բերվել թանկարժեք տներ և ավտոմեքենաներ,
իսկ պաշտոնական բացատրությունը գրեթե նույնն է՝ «վարկով ենք գնել, ինչպես շարքային քաղաքացիները»։
Ֆորմալ առումով՝ հայտարարագրերում այդ վարկերը առկա են։ Բայց հենց այստեղ է սկսվում իրական խնդիրը։

2․ Վարկը որպես քողարկում, պարգևավճարը՝ որպես վճարման աղբյուր
AntiCor-ի ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս մի կրկնվող օրինաչափություն․

Վարկերը հաճախ տրամադրվում են իշխանական թիմին փոխկապակցված բանկերի կողմից,
Վարկերի մարման ժամանակացույցը համընկնում է աննախադեպ չափերի հասնող պարգևավճարների վճարման հետ,
Այդ պարգևավճարների աղբյուրը՝ պետական կամ համայնքային բյուջեն։

Ստացվում է հետևյալ շղթան․
նախ՝ ձեռք է բերվում հարստությունը (վարկով), հետո՝ նույն պետության հաշվին ստացված պարգևավճարներով փակվում է այդ վարկը։

Սա արդեն ոչ թե սոցիալական արդարության, այլ յուրացման ինստիտուցիոնալացված ձև է։

3․ Տեղական մակարդակ․ Դիլիջանի օրինակ
Դիլիջանի համայնքապետարանի 2025թ. բյուջեի փոփոխությունը դասական օրինակ է, թե ինչպես է նույն տրամաբանությունը իջնում մինչև համայնքային մակարդակ։
Համայնքապետ Դավիթ Սարգսյան-ի նախաձեռնությամբ՝

աշխատավարձային հոդվածից 8 մլն դրամ տեղափոխվում է
«պարգևատրումներ, դրամական խրախուսումներ և հատուկ վճարներ» հոդված։
Պատճառաբանությունը՝ ամանորյա պարգևավճարներ։
Արդյունքը՝ համայնքային առաջնահերթ խնդիրների հաշվին տոնական բոնուսներ իշխանությանը։

4․ Ազգային ժողով․ «տոնական առիթը» որպես իրավական շեղում
ԱԺ նախագահ Ալեն Սիմոնյան-ի 2025թ. դեկտեմբերի 11-ի Կ-322-Ա կարգադրությունը ցույց է տալիս նույն մեխանիզմը՝ արդեն պետական բարձրագույն մակարդակում։

Օրենքը հստակ է․ պարգևատրումը հնարավոր է միայն՝

կատարողականի գնահատման,
հատուկ առաջադրանքի,
որակյալ աշխատանքի համար։
«Ամանորի և Սուրբ Ծննդյան տոների առթիվ» պարգևատրումը օրենքով նախատեսված հիմք չէ։
 Կարգադրության հավելվածների չհրապարակումը փաստացի վերացնում է հանրային վերահսկողությունը։

Սա ստեղծում է ընտրովիության, անթափանցիկության և քաղաքական խրախուսման բարձր ռիսկ։

5․ Գործադիր իշխանություն․ ինքնախրախուսման փակ շղթա
Վարչապետ Նիկոլ Փաշինյան-ի պարգևավճարների ուսումնասիրությունը բացահայտում է շահերի բախման դասական օրինակ։

2025թ. միայն առաջին կիսամյակում՝

շուրջ 13.9 մլն դրամ՝ անձամբ վարչապետին,
2.8 մլրդ դրամից ավելի՝ վարչապետի աշխատակազմին և փոխվարչապետներին։
Թեպետ մեխանիզմը ձևականորեն տեղավորվում է ենթաօրենսդրական կարգի մեջ, բովանդակային առումով այն ենթադրում է, որ գնահատման գործընթացում ներգրավված անձը դառնում է սեփական խրախուսման շահառու։

AntiCor-ի եզրակացությունը հստակ է․

ձևական օրինականությունը չի հավասարազորում հանրային արդարացվածությանը։

6․ «Սա պարգևավճար չէ, սա աշխատավարձ է»․ լեզվական մանիպուլյացիա
Արդարադատության նախարար Սրբուհի Գալյան-ի և ֆինանսների նախարար Վահե Հովհաննիսյան-ի հրապարակային հայտարարությունները բացահայտում են մեկ այլ շերտ՝ տերմինաբանական քողարկում։

Պարգևավճարները ներկայացվում են որպես․

«ամբողջ տարվա վարձատրություն»,
«աշխատավարձի բարձրացում այլ մեխանիզմով»,
«կադրային ճգնաժամի լուծում»։
Բայց եթե սա աշխատավարձ է, ապա՝
ինչո՞ւ չի կիրառվում նույն մոտեցումը ուսուցիչների, բժիշկների, դասախոսների նկատմամբ,
ինչո՞ւ է այն կախված քաղաքական որոշումից, այլ ոչ՝ օրենքից,
և ինչո՞ւ է այն վճարվում միանվագ, ոչ թե թափանցիկ սանդղակով։

7․ Համեմատական եզրակացություն․ «նոր» կոռուպցիայի մոդելը
Նախկին համակարգը գործում էր կոպիտ․

նախ յուրացում → հետո հարստություն։

Ներկայիս մոդելը՝ ավելի «կրեատիվ» է․

նախ հարստություն (վարկով) → հետո վարկի մարում պետական պարգևավճարներով։

Սա ոչ թե բարեփոխում է, այլ յուրացման իրավական ինժեներիա։

Եզրափակիչ գնահատական
AntiCor-ի հավաքած փաստերը ցույց են տալիս, որ պարգևավճարների ներկայիս համակարգը․

խաթարում է սոցիալական արդարության սկզբունքը,
վերացնում է հանրային վերահսկողությունը,
և պետական բյուջեն վերածում է իշխանական էլիտայի ֆինանսական սպասարկման գործիքի։